Zdrowie planety i zdrowie człowieka są ze sobą ściśle powiązane. To, co szkodzi środowisku – zarówno w krótkim, jak i w długim okresie – oddziałuje również na zdrowie ludzi. W tym kontekście, z wykorzystaniem podejścia tzw. „planetary health”, pionierskie badanie przeprowadzone w Hiszpanii po raz pierwszy ilościowo określiło skalę szkód zdrowotnych wynikających z wpływu środowiskowego naszego zapotrzebowania na żywność. Wyniki pokazują, że spożycie mięsa, ryb i owoców morza oraz produktów mlecznych odpowiada za 55% szkód dla zdrowia człowieka. Według autorów, zmiana wzorców konsumpcji oraz ograniczenie marnotrawstwa żywności mogłyby zmniejszyć te szkody nawet o 35%. Prace opublikowano w czasopiśmie Environmental Research, a badanie zostało zrealizowane przez Barcelona Institute for Global Health (ISGlobal), wspierany przez Fundację „la Caixa”, przy współudziale Fundacji Daniela i Niny Carasso.
Metodologia oceny cyklu życia i kluczowe wskaźniki środowiskowe
Zespół badawczy zastosował nowoczesną metodę naukową – ocenę cyklu życia (Life Cycle Assessment, LCA) – aby określić różne skutki środowiskowe systemu żywnościowego (od produkcji po konsumpcję) i ich wpływ na zdrowie człowieka. Dane oparto na badaniach spożycia żywności w Hiszpanii z 2022 r., opublikowanych przez Ministerstwo Rolnictwa, Rybołówstwa i Żywności. Wykorzystano modele statystyczne do oceny oddziaływania środowiska na zdrowie, uwzględniając wskaźniki takie jak: zmiany klimatyczne, degradacja warstwy ozonowej, toksyczność dla człowieka, tworzenie pyłów zawieszonych, promieniowanie jonizujące oraz powstawanie utleniaczy fotochemicznych. Analizowane konsekwencje zdrowotne obejmowały m.in. choroby sercowo-naczyniowe, niedożywienie, biegunki, różne nowotwory i choroby układu oddechowego.
Wyniki ilościowe
W samym 2022 roku wpływ środowiskowy zapotrzebowania na żywność w Hiszpanii wiązał się z utratą 447 152 lat życia skorygowanych o niepełnosprawność (DALY) – wskaźnika łączącego lata utracone w wyniku przedwczesnej śmierci oraz lata przeżyte w chorobie lub z niepełnosprawnością. Aż 95% tego wpływu wynikało bezpośrednio z konsumpcji żywności, a pozostałe 5% – z jej marnowania.
Mięso, ryby i nabiał – główne źródła szkód
Spośród 16 analizowanych grup produktów, mięso, ryby i owoce morza oraz produkty mleczne były największymi źródłami szkód środowiskowych przekładających się na zdrowie, odpowiadając za 55% całkowitego wpływu konsumpcji. Produkty pochodzenia zwierzęcego wykazywały znacząco większe obciążenie zdrowotne w porównaniu z produktami roślinnymi.
Najważniejszym czynnikiem środowiskowym odpowiadającym za szkody zdrowotne był wpływ na zmiany klimatu – aż 77% całkowitego efektu. Na drugim miejscu znalazło się tworzenie pyłów zawieszonych (16%), a na trzecim toksyczność dla człowieka (7%). Pozostałe czynniki, takie jak powstawanie utleniaczy fotochemicznych, degradacja warstwy ozonowej czy promieniowanie jonizujące, miały mniejsze znaczenie.
Scenariusze zmian diety
W analizie scenariuszy zmian żywieniowych największe korzyści zdrowotne uzyskano przy całkowitej zamianie mięsa i nabiału na produkty roślinne – redukcja szkód o około 30%. Eliminacja marnowania żywności przez konsumentów mogłaby przynieść dodatkowe 5% redukcji, co łącznie daje 35% poprawy.
Oceniono również skutki żywieniowe takich zmian. Choć spożycie białka, wapnia i witaminy B12 spadłoby, to pozostałoby w granicach zaleceń WHO. Wzrósłby natomiast istotnie poziom błonnika i żelaza, których niedobory są obecnie powszechne w diecie Hiszpanów.
Znaczenie dla zdrowia publicznego
Badanie potwierdza silny związek między dietą, środowiskiem a zdrowiem człowieka i wskazuje, że zmiana sposobu żywienia może równocześnie zmniejszyć presję na środowisko oraz poprawić zgodność diety z zaleceniami WHO. Autorzy podkreślają, że uzyskane wyniki mogą stanowić podstawę do tworzenia polityk żywieniowych promujących zdrowe, odpowiedzialne i zrównoważone odżywianie.
Źródło: Environmental Research, Quantifying the Environmental Human Health Burden of Food Demand in Spain: A Life Cycle Assessment Study
DOI: http://dx.doi.org/10.1016/j.envres.2025.122147
