Sposób, w jaki nowy ojciec zachowuje się wobec swojego niemowlęcia, może modyfikować dynamikę rodzinną w taki sposób, że ma to długofalowe konsekwencje dla zdrowia sercowo-metabolicznego dziecka – wynika z nowego badania przeprowadzonego przez naukowców z Penn State College of Health and Human Development.
W badaniu, niedawno opublikowanym na łamach czasopisma Health Psychology, zespół badawczy wykazał, że ojcowie, którzy wykazywali ciepło emocjonalne oraz rozwojowo adekwatne wsparcie wobec swoich dzieci w wieku 10 miesięcy, częściej uczestniczyli w pozytywnym współrodzicielstwie z matką dziecka, gdy dziecko miało dwa lata. W rodzinach, w których obserwowano taki wzorzec relacji, badania krwi dzieci w wieku siedmiu lat wskazywały na korzystniejsze wskaźniki zdrowia fizycznego. Co istotne, ani ciepło emocjonalne matek okazywane dzieciom w wieku 10 miesięcy, ani pozytywne bądź negatywne współrodzicielstwo matek, gdy dziecko miało dwa lata, nie pozwalały przewidywać stanu zdrowia fizycznego dziecka w wieku siedmiu lat.
Jak podkreślają autorzy, nie oznacza to, że rola matek jest mniej istotna.
„Każdy członek rodziny ma ogromne znaczenie” – powiedział Alp Aytuglu, badacz podoktorski w Department of Biobehavioral Health. „Matki bardzo często pełnią rolę głównych opiekunów, a dzieci w tym okresie przechodzą intensywny rozwój. Kluczowy wniosek z naszego badania jest taki, że w rodzinach, w których ojciec jest obecny w gospodarstwie domowym, to właśnie ojcowie wpływają na środowisko rodzinne w sposób, który może wspierać – lub podważać – zdrowie dziecka przez wiele kolejnych lat”.
Wcześniejsze badania prowadzone przez innych naukowców wykazały, że dzieci wychowujące się w środowiskach o wysokim poziomie konfliktu lub niestabilności są bardziej narażone na problemy zdrowotne, takie jak podwyższony stan zapalny, zaburzenia regulacji glikemii czy otyłość. Jak zauważa Aytuglu, większość tych badań koncentrowała się przede wszystkim na wpływie matek. W niniejszym projekcie badawczym celem było natomiast objęcie analizą całego systemu rodzinnego oraz złożonych interakcji zachodzących pomiędzy jego członkami.
Badacze wykorzystali dane pochodzące z projektu Penn State Family Foundations, finansowanego przez National Institutes of Health. Analizie poddano nagrania wideo oraz inne informacje zebrane w 399 rodzinach w Stanach Zjednoczonych, obejmujących matkę, ojca oraz ich pierwsze dziecko. W badanej populacji 83% rodzin stanowili biali nie-Latynosi, a poziom wykształcenia i dochodów był wyższy niż średnia krajowa.
Gdy dzieci miały 10 oraz 24 miesiące, zespoły badawcze Family Foundations odwiedzały rodziny w ich domach i rejestrowały 18-minutowe nagrania wspólnej zabawy rodziców z dzieckiem. Następnie badacze analizowali nagrania, oceniając zarówno indywidualne zachowania rodzicielskie, jak i wzorce współrodzicielstwa.
W obu punktach czasowych przeszkoleni evaluatorzy kodowali cechy zachowań matek i ojców, takie jak terminowość reakcji na sygnały dziecka, poziom okazywanego ciepła emocjonalnego oraz adekwatność reakcji do wieku i potrzeb rozwojowych dziecka.
Analizowano również zachowania współrodzicielskie, w szczególności sytuacje, w których rodzice rywalizowali o uwagę dziecka, zamiast bawić się z nim wspólnie lub naturalnie wymieniać się rolami. Zaobserwowano, że gdy jeden z rodziców w sposób konkurencyjny przejmował uwagę dziecka, drugi często wycofywał się z interakcji i przestawał aktywnie uczestniczyć w zabawie.
Gdy dzieci osiągnęły wiek siedmiu lat, badacze pobrali od nich próbki krwi w postaci wysuszonej kropli. Na tej podstawie oznaczono cztery dobrze ugruntowane wskaźniki zdrowia sercowo-metabolicznego: stężenie cholesterolu, hemoglobinę glikowaną (HbA1c), odzwierciedlającą średni poziom glukozy we krwi w okresie dwóch–trzech miesięcy, interleukinę 6 (IL-6) jako marker odpowiedzi zapalnej układu immunologicznego oraz białko C-reaktywne (CRP), wskaźnik zapalenia produkowany przez wątrobę.
Zastosowanie modelowania równań strukturalnych pozwoliło wykazać związek pomiędzy zachowaniem ojców wobec dzieci w wieku 10 miesięcy a wskaźnikami zdrowia dzieci w wieku siedmiu lat.
Ojcowie, którzy wykazywali niższą wrażliwość wobec dziecka w wieku 10 miesięcy, częściej przejawiali zachowania polegające na rywalizacji o uwagę dziecka lub wycofywaniu się z rodzinnej zabawy, gdy dziecko miało 24 miesiące. Wyższy poziom takiego konkurencyjno-wycofującego stylu współrodzicielstwa u ojców w drugim roku życia dziecka wiązał się z podwyższonymi wartościami HbA1c i CRP u dzieci w wieku siedmiu lat, zamykając tym samym sekwencję zależności od wczesnego zaangażowania ojca do późniejszych biologicznych markerów zdrowia dziecka.
„Nikogo nie zaskoczy fakt, że traktowanie dzieci z ciepłem i w sposób adekwatny do ich potrzeb jest dla nich korzystne” – powiedziała Hannah Schreier, profesor nadzwyczajna biobehawioralnego zdrowia oraz główna autorka badania. „Zaskakujące może być natomiast to, że zachowanie ojca w okresie, gdy dziecko nie jest jeszcze zdolne do tworzenia trwałych wspomnień, może wpływać na jego zdrowie fizyczne w wieku szkolnym. Powszechnie rozumiemy, że dynamika rodzinna oddziałuje na rozwój i zdrowie psychiczne, ale nasze wyniki pokazują, że ma ona również długofalowe konsekwencje dla zdrowia somatycznego”.
Nowatorskim elementem badania była możliwość bezpośredniej obserwacji rzeczywistych interakcji rodzic–dziecko w środowisku domowym.
„Badacze zajmujący się rodzicielstwem często są zmuszeni polegać na samoopisach zachowań rodziców” – podkreśliła Jennifer Graham-Engeland, współautorka badania. „Samoopisy mogą być zniekształcone przez pamięć lub chęć przedstawienia się w korzystnym świetle, a małe dzieci nie są w stanie relacjonować zachowań swoich opiekunów. Dane z projektu Family Foundations umożliwiły nam intymny wgląd w życie rodzinne oraz powiązanie tych interakcji z późniejszymi biologicznymi wskaźnikami zdrowia, co pozwoliło uzyskać bardziej precyzyjny obraz wpływu ojców niż było to dotychczas możliwe”.
Badacze spodziewali się, że współrodzicielstwo matek będzie miało podobny wpływ jak współrodzicielstwo ojców, jednak wyniki nie wykazały jednoznacznego związku pomiędzy ciepłem matek w wieku 10 miesięcy dziecka ani konkurencyjno-wycofującym współrodzicielstwem w wieku dwóch lat a wskaźnikami zdrowia dziecka w wieku siedmiu lat.
„Brak wyraźnych efektów związanych z zachowaniami matek był dla nas nieoczekiwany” – przyznała Graham-Engeland. „Jedno z wyjaśnień obecnych w literaturze odnosi się do specyficznej roli ojca w rodzinie. W rodzinach dwojga rodziców matka często pełni rolę głównego opiekuna, a jej zachowania mogą stanowić normę funkcjonowania rodziny. Rola ojca może natomiast polegać na wzmacnianiu tej normy lub jej zakłócaniu. Niewykluczone też, że matki wpływają na zdrowie dzieci w innych obszarach, które nie były przedmiotem tej analizy”.
Autorzy podkreślają, że każda rodzina jest inna, a wzajemne oddziaływania pomiędzy jej członkami są często silniejsze, niż się powszechnie zakłada. Badanie obejmowało wyłącznie rodziny z matką, ojcem i ich pierwszym dzieckiem, jednak istnieje wiele innych struktur rodzinnych, w tym rodziny wielopokoleniowe, samotnych rodziców czy par jednopłciowych. Dynamika rodzinna ulega również zmianie wraz z pojawieniem się kolejnych dzieci lub rozpadem związku rodziców.
„Mam nadzieję, że wnioskiem płynącym z tego badania będzie świadomość, iż ojcowie – obok matek – mają ogromny wpływ na funkcjonowanie rodziny, który może rezonować w zdrowiu dziecka wiele lat później” – podsumował Aytuglu. „Wspieranie ojców oraz wszystkich osób uczestniczących w opiece nad dzieckiem jest istotnym elementem promocji zdrowia dzieci na poziomie społecznym”.
W realizację badania zaangażowani byli również inni naukowcy z Penn State, w tym Mark Feinberg, Samantha Murray-Perdue oraz C. Andrew Conway. Projekt został sfinansowany przez National Institutes of Health.
Źródło: Health Psychology, Longitudinal associations between father– and mother–child interactions, coparenting, and child cardiometabolic health
DOI: http://dx.doi.org/10.1037/hea0001567
