Utrzymujący się, intensywny żal po stracie bliskiej osoby niemal dwukrotnie zwiększa ryzyko zgonu w ciągu 10 lat

Żałoba po utracie ukochanej osoby to naturalna reakcja – nieunikniony element życia i miłości. Jednak u części osób w żałobie emocje te mogą przybrać tak nasilony charakter, że prowadzą do zaburzeń psychicznych i somatycznych, nawet jeśli formalnie nie spełniają kryteriów rozpoznania „długotrwałego zaburzenia żałoby” (prolonged grief disorder). Badania wykazały, że osoby, które niedawno straciły bliskiego, częściej korzystają z usług medycznych i mają wyższe ryzyko zgonu w krótkim okresie.

Nowe badanie przeprowadzone w Danii wykazało, że osoby przeżywające długotrwałą, intensywną żałobę nie tylko częściej korzystały z opieki zdrowotnej, ale również miały znacząco wyższe ryzyko śmierci w ciągu 10 lat od utraty bliskiej osoby. Wyniki opublikowano w czasopiśmie Frontiers in Public Health.

– To pierwsze badanie analizujące długoterminowe wykorzystanie opieki zdrowotnej i wzorce śmiertelności w ciągu dekady po stracie w dużej kohorcie – podkreśliła dr Mette Kjærgaard Nielsen, badaczka z Jednostki Badań nad Medycyną Rodzinną w Aarhus i główna autorka publikacji.

Kohorta żałoby i typy reakcji emocjonalnych

W badaniu obserwacyjnym rozpoczętym w 2012 roku uczestniczyło 1735 osób w żałobie w wieku średnio 62 lat. 66% badanych straciło partnera, 27% rodzica, a 7% inną bliską osobę. Uczestnicy zostali zidentyfikowani m.in. poprzez rejestr recept, który pozwolił na kontakt z pacjentami objętymi opieką paliatywną i ich rodzinami.

We wcześniejszym etapie badania zespół Nielsen wyróżnił pięć „trajektorii żałoby” na podstawie zmian intensywności objawów przez pierwsze trzy lata od straty. Wykorzystano standaryzowany kwestionariusz PG-13 („Prolonged Grief-13”), mierzący natężenie objawów żałoby.

• 38% badanych miało stabilnie niskie objawy żałoby („niska trajektoria”),
• 6% przeżywało stale wysokie objawy („wysoka trajektoria”),
• 18% i 29% prezentowało odpowiednio „wysoką, ale zmniejszającą się” oraz „umiarkowaną, ale zmniejszającą się” trajektorię,
• 9% wykazywało objawy z opóźnionym początkiem, osiągające szczyt około pół roku po stracie („późny początek”).

Dziesięcioletnie konsekwencje zdrowotne

W obecnej analizie badacze rozszerzyli obserwację do 2022 roku. Wykorzystali dane z krajowego rejestru usług zdrowotnych, rejestru recept oraz rejestru zgonów. Analizowano częstość wizyt u lekarzy, korzystanie z terapii psychologicznej, stosowanie leków psychotropowych oraz przyczyny zgonów.

Okazało się, że osoby w „wysokiej trajektorii” żałoby miały o 88% wyższe ryzyko zgonu w ciągu 10 lat w porównaniu do osób z „niską trajektorią”. Ponadto:

• miały o 186% większe szanse na korzystanie z terapii psychologicznej,
• o 463% większe szanse na otrzymanie recepty na leki przeciwdepresyjne,
• o 160% większe szanse na stosowanie leków przeciwlękowych lub uspokajających.

Choć różnice w korzystaniu z opieki zdrowotnej między grupami przestały być istotne statystycznie po ośmiu latach, zwiększone ryzyko zgonu u osób z „wysoką trajektorią” utrzymywało się przez cały okres obserwacji.

Potencjalne mechanizmy i znaczenie wczesnej interwencji

Autorzy nie potrafią jeszcze jednoznacznie wskazać mechanizmów fizjologicznych stojących za podwyższoną śmiertelnością. Wcześniejsze badania wskazywały na związki między intensywną żałobą a chorobami układu sercowo-naczyniowego, zaburzeniami psychicznymi oraz samobójstwami.

– Zauważyliśmy, że osoby z „wysoką trajektorią” miały już przed stratą niższy poziom wykształcenia i częstsze stosowanie leków psychotropowych, co sugeruje wcześniejszą podatność psychiczną – mówi dr Nielsen.

Lekarze pierwszego kontaktu mogą odegrać kluczową rolę w identyfikacji pacjentów szczególnie narażonych na przedłużoną żałobę i jej konsekwencje. Zwracając uwagę na wcześniejsze epizody depresji lub inne poważne zaburzenia psychiczne, mogą zaproponować indywidualny plan wsparcia – w tym skierowanie na terapię psychologiczną lub psychiatryczną – a także zaprosić na konsultację dotyczącą zdrowia psychicznego po stracie bliskiej osoby.

Źródło: Frontiers in Public Health, Grief trajectories and long-term health effects in bereaved relatives: a prospective, population-based cohort study with 10-year follow-up
DOI: https://doi.org/10.3389/fpubh.2025.1619730