Dostęp do natury sprzyja zdrowiu fizycznemu i psychicznemu, a także odgrywa kluczową rolę w rozwoju społecznym i emocjonalnym dzieci. Aktywności na świeżym powietrzu wpływają również na dynamikę rodziny, zmniejszając poziom stresu i sprzyjając więziom. Nowe badanie przeprowadzone na Uniwersytecie Illinois w Urbana-Champaign analizuje, w jaki sposób zielone przestrzenie oraz elementy infrastruktury zewnętrznej w bezpośrednim otoczeniu domu oddziałują – w połączeniu z czynnikami środowiska domowego – na funkcjonowanie wykonawcze (executive function) dzieci we wczesnym dzieciństwie.
„Skupiliśmy się na tym, co znajduje się tuż obok domu – po drugiej stronie ulicy czy na podwórku – do czego dzieci mogą łatwo dotrzeć, zanim ukończą dwa lata,” powiedziała dr Samantha Iwinski, główna autorka badania i pracowniczka podoktorska w Katedrze Rozwoju Człowieka i Studiów nad Rodziną na Uniwersytecie Illinois.
Celem zespołu badawczego było zbadanie, jak czynniki środowiskowe kształtują zdolności poznawcze dzieci oraz warunki domowe – traktowane jako część holistycznego systemu oddziaływań.
Badacze przeanalizowali dane pochodzące od 435 rodzin uczestniczących w badaniu podłużnym STRONG Kids2, obejmującym dzieci z regionu Środkowego Zachodu USA. Zestawiono je z informacjami z Google Earth dotyczącymi obecności zieleni i infrastruktury zewnętrznej – trawy, drzew, piaskownic, tarasów czy schowków ogrodowych – znajdujących się w pobliżu miejsca zamieszkania. W badaniu uczestniczyły rodziny mieszkające w różnych warunkach: w mieszkaniach, domach jednorodzinnych oraz na farmach.
Iwinski skoncentrowała się na wpływie zielonych przestrzeni i dynamiki rodzinnej na funkcjonowanie wykonawcze dzieci, czyli zdolności poznawcze niezbędne do adaptacyjnych zachowań. Wyróżniła dwa typy funkcjonowania wykonawczego: „zimne” (cold EF) – związane z kontrolą uwagi, zachowania i myśli – oraz „gorące” (hot EF), odnoszące się do regulacji emocjonalnej.
„Odkryliśmy, że obecność drzew, piaskownicy lub schowka ogrodowego przed ukończeniem przez dziecko drugiego roku życia wiązała się z lepszym zimnym funkcjonowaniem wykonawczym w wieku 4 lat,” podkreśliła. „Drzewa i piaskownica to elementy naturalnego placu zabaw, sprzyjające interakcjom sensorycznym i zachęcające do dotyku, poznawania i wspinaczki. Obecność schowka może świadczyć o dostępnych zabawkach i grach przeznaczonych do zabawy na świeżym powietrzu.”
Z kolei obecność miejsca do siedzenia na zewnątrz lub życie na farmie wiązały się z lepszym gorącym funkcjonowaniem wykonawczym odpowiednio w wieku 4 i 5 lat.
„Może to mieć związek z możliwością nawiązywania kontaktów i budowania relacji. Wspólne siedzenie na tarasie sprzyja rozmowom, a społeczności wiejskie często cechują się silnymi więzami,” dodała badaczka.
W ujęciu ogólnym stwierdzono, że większa ilość zieleni wokół domu wiąże się z niższym poziomem chaosu domowego, co sugeruje, że aktywności rodzinne związane z naturą mają działanie regenerujące – zarówno dla dzieci, jak i dorosłych.
Chaos domowy – rozumiany jako hałaśliwe otoczenie i brak stałych rutyn – w wieku 2 i 4 lat był powiązany z gorszym funkcjonowaniem wykonawczym w tych samych okresach. Co ciekawe, stwierdzono również, że wyższy poziom chaosu we wcześniejszych fazach rozwoju miał pozytywny wpływ na funkcjonowanie wykonawcze dzieci w wieku 4 lat.
„Możliwe, że dzieci rozwijają w takich warunkach odporność i zdolności adaptacyjne, ucząc się regulowania własnych zachowań mimo trudnego otoczenia,” skomentowała Iwinski.
Wyniki podkreślają znaczenie dostępu do zielonych przestrzeni i aktywności na świeżym powietrzu. Iwinski zwróciła uwagę, że niektórzy rodzice mogą obawiać się wyjścia na zewnątrz i nieświadomie przekazywać te lęki dzieciom.
„Badania pokazują, że dzieci z rodzin o niskich dochodach najczęściej doświadczają niedoboru kontaktu z naturą. W związku z tym warto wdrażać polityki wspierające społeczności defaworyzowane, zapewniając więcej terenów zielonych i możliwości interakcji, a także dbając o to, by każdy czuł się w takich przestrzeniach mile widziany i bezpieczny,” podkreśliła badaczka.
Rodzice i nauczyciele mogą także aktywnie zachęcać dzieci do spędzania czasu na zewnątrz.
„Rodzice mogą rozmawiać z dziećmi o planowanych aktywnościach: 'dziś możemy bawić się kamykami, jutro pobawimy się w piasku’ – i pokazywać im, co to znaczy przebywać na świeżym powietrzu. To nie tylko pomoc dla dziecka, ale także dla siebie – bo aktywność na zewnątrz wspiera zdrowie psychiczne i regenerację całej rodziny.”
Artykuł „Growing Minds: The Role of Family Residence Green Spaces and Household Chaos on Children’s Executive Function” opublikowano w czasopiśmie Children, Youth and Environments [DOI:10.1353/cye.2025.a959179].
Źródło: Children Youth and Environments, University of Illinois College of Agricultural, Consumer and Environmental Sciences
