Dwudniowa dieta owsiana a redukcja LDL cholesterolu u osób z zespołem metabolicznym

Krótkoterminowa dieta oparta na owsie okazuje się zaskakująco skuteczna w obniżaniu poziomu cholesterolu. Wskazują na to wyniki badania przeprowadzonego przez University of Bonn, opublikowanego na łamach czasopisma Nature Communications. Uczestnicy badania cierpieli na zespół metaboliczny, czyli współistnienie nadmiernej masy ciała, nadciśnienia tętniczego oraz podwyższonych stężeń glukozy i lipidów we krwi. Przez dwa dni stosowali dietę o obniżonej kaloryczności, składającą się niemal wyłącznie z płatków owsianych. Po tym okresie zaobserwowano istotną poprawę parametrów lipidowych w porównaniu z grupą kontrolną. Co istotne, efekt ten utrzymywał się również po sześciu tygodniach. Badacze wykazali, że dieta wpłynęła na skład mikroorganizmów jelitowych, a metabolity wytwarzane przez mikrobiom prawdopodobnie odgrywają kluczową rolę w korzystnym działaniu owsa.

Owies w leczeniu zaburzeń metabolicznych – perspektywa historyczna

Korzystny wpływ owsa na metabolizm nie jest odkryciem nowym. Już na początku XX wieku niemiecki lekarz Carl von Noorden stosował dietę opartą na zbożach u pacjentów z cukrzycą, osiągając zaskakująco dobre rezultaty.
– Dziś dysponujemy skutecznymi lekami w leczeniu cukrzycy – wyjaśnia Marie-Christine Simon, profesor junior w Institute of Nutritional and Food Science na University of Bonn. – W efekcie ta metoda została w ostatnich dekadach niemal całkowicie zapomniana.

Choć uczestnicy aktualnego badania nie chorowali na cukrzycę, wszyscy spełniali kryteria zespołu metabolicznego, który istotnie zwiększa ryzyko jej rozwoju. Obejmuje on nadmierną masę ciała, nadciśnienie tętnicze, hiperglikemię oraz zaburzenia gospodarki lipidowej.
– Chcieliśmy sprawdzić, jaki wpływ ma specyficzna dieta owsiana na pacjentów z takim profilem ryzyka – podkreśla Simon, będąca również członkinią Transdisciplinary Research Areas „Life & Health” oraz „Sustainable Futures” na University of Bonn.

300 gramów płatków owsianych dziennie

Uczestnicy badania zostali zobowiązani do spożywania wyłącznie płatków owsianych, wcześniej gotowanych w wodzie, trzy razy dziennie. Do posiłków mogli dodać jedynie niewielkie ilości owoców lub warzyw. Łącznie 32 kobiety i mężczyzn ukończyli dwudniowy protokół diety owsianej. Każdego dnia spożywali 300 gramów płatków owsianych, przy jednoczesnym ograniczeniu podaży energii do około połowy ich standardowego zapotrzebowania. Grupa kontrolna również stosowała dietę niskokaloryczną, jednak bez udziału owsa.

Obie grupy odniosły korzyści z modyfikacji sposobu żywienia, jednak efekty były zdecydowanie bardziej wyraźne w grupie owsianej.
– Stężenie szczególnie niekorzystnej frakcji LDL cholesterolu obniżyło się u nich o 10 procent, co stanowi znaczącą redukcję, choć nie w pełni porównywalną z działaniem nowoczesnych leków – zaznacza Simon. – Uczestnicy stracili średnio dwa kilogramy masy ciała, a ich ciśnienie tętnicze uległo niewielkiemu obniżeniu.

Znaczenie kliniczne obniżenia LDL cholesterolu

Wpływ diety owsianej na stężenie LDL cholesterolu ma istotne znaczenie kliniczne. Nadmiar tej frakcji lipidów sprzyja odkładaniu się cholesterolu w ścianach naczyń krwionośnych, prowadząc do powstawania blaszek miażdżycowych. Zmiany te zwężają światło naczyń i mogą ulegać pęknięciu, na przykład w wyniku wzrostu ciśnienia tętniczego podczas wysiłku fizycznego, stresu czy silnych emocji. W konsekwencji może dojść do powstania zakrzepu całkowicie zamykającego naczynie lub do oderwania fragmentu blaszki i rozwoju zawału serca bądź udaru mózgu.

Owies a „korzystne” bakterie jelitowe

Kluczowym pytaniem pozostaje mechanizm działania owsa.
– Udało nam się wykazać, że spożywanie płatków owsianych zwiększa liczebność określonych bakterii jelitowych – wyjaśnia Linda Klümpen, główna autorka badania i współpracowniczka Simon.

Mikrobiom jelitowy odgrywa fundamentalną rolę w metabolizmie składników odżywczych. Bakterie jelitowe nie tylko uczestniczą w trawieniu, ale również produkują metabolity, które dostarczają energii komórkom nabłonka jelitowego oraz oddziałują ogólnoustrojowo poprzez krwiobieg.

– Wykazaliśmy, że bakterie jelitowe wytwarzają związki fenolowe w procesie rozkładu owsa – podkreśla Klümpen. – Badania na modelach zwierzęcych dowiodły, że jeden z nich, kwas ferulowy, korzystnie wpływa na metabolizm cholesterolu. Podobne działanie wydają się wykazywać także inne bakteryjne produkty przemiany materii.

Równocześnie niektóre mikroorganizmy eliminują aminokwas histydynę, który w warunkach fizjologicznych może zostać przekształcony w cząsteczkę sprzyjającą rozwojowi insulinooporności, kluczowego elementu patogenezy cukrzycy.

Duża dawka owsa przez dwa dni skuteczniejsza niż mała przez sześć tygodni

Pozytywne efekty intensywnej diety owsianej były nadal widoczne po sześciu tygodniach obserwacji.
– Krótkoterminowa, intensywna dieta oparta na owsie, powtarzana w regularnych odstępach czasu, może stanowić dobrze tolerowaną strategię utrzymania prawidłowego poziomu cholesterolu i prewencji cukrzycy – podsumowuje Simon.

W badaniu wykazano jednak, że kluczowe znaczenie ma zarówno wysoka dawka owsa, jak i jednoczesna redukcja kaloryczności. Sześciotygodniowa interwencja, w której uczestnicy spożywali 80 gramów owsa dziennie bez innych ograniczeń dietetycznych, przyniosła jedynie niewielkie korzyści.
– Kolejnym krokiem będzie sprawdzenie, czy intensywna dieta owsiana, powtarzana co sześć tygodni, może wywierać trwały efekt profilaktyczny – dodaje badaczka.

Metodyka badania

W badaniu uczestniczyło łącznie 68 osób. W dwudniowej interwencji owsianej udział ukończyło 17 osób z grupy badanej oraz 15 z grupy kontrolnej; dwie osoby z grupy kontrolnej wycofały się z przyczyn osobistych. W sześciotygodniowej interwencji długoterminowej udział do końca wzięło po 17 uczestników w każdej z grup. Liczebność próby została ustalona na podstawie danych z wcześniejszego badania interwencyjnego.

Zarówno dwudniowa intensywna dieta, jak i sześciotygodniowa interwencja o umiarkowanej podaży owsa miały charakter randomizowanych badań kontrolowanych (RCT). Ze względu na specyfikę badań żywieniowych nie było możliwe pełne zaślepienie uczestników, jednak analizy próbek krwi i kału, pomiary masy ciała oraz ciśnienia tętniczego były prowadzone w sposób zaślepiony, co minimalizowało ryzyko stronniczości wyników.

Próbki krwi i kału pobierano przed rozpoczęciem interwencji, bezpośrednio po jej zakończeniu oraz po 2, 4 i 6 tygodniach obserwacji. Oceniano m.in. stężenie LDL cholesterolu oraz poziom dihydrokwasu ferulowego, związku fenolowego wytwarzanego przez określone bakterie jelitowe. Analiza 16S RNA pozwoliła na identyfikację zmian w składzie mikrobiomu jelitowego oraz profilu metabolitów obecnych w stolcu.

Źródło: Nature Communications, Cholesterol-lowering effects of oats induced by microbially produced phenolic metabolites in metabolic syndrome: a randomized controlled trial
DOI: https://doi.org/10.1038/s41467-026-68303-9