Dlaczego wybaczenie sobie jest trudniejsze, niż się wydaje
Pułapka winy i wstydu – mechanizmy utrudniające wybaczenie sobie
Nowe badania przeprowadzone na Flinders University ujawniły, dlaczego dla niektórych osób wybaczenie samemu sobie jest tak trudne – nawet jeśli wiedzą, że mogłoby to przynieść korzyści dla zdrowia psychicznego.
Badanie, opublikowane w czasopiśmie Self and Identity, analizowało doświadczenia osób, które po popełnieniu błędu lub przejściu przez trudną sytuację utknęły w poczuciu winy i wstydu.
Naukowcy porównali osobiste relacje 80 osób – zarówno tych, które ostatecznie potrafiły sobie wybaczyć, jak i tych, które uważały, że nigdy nie będą w stanie tego zrobić.
Wyniki wykazały, że osoby mające trudność z wybaczeniem sobie często czuły, że wydarzenie jest wciąż świeże w ich pamięci, nawet jeśli minęły od niego lata. Opisywały powracające wciąż obrazy tamtej sytuacji, poczucie utknięcia w przeszłości oraz zmaganie się z intensywnymi emocjami, takimi jak wina, żal, wstyd czy samoobwinianie.
Profesor psychologii i główna autorka badania, prof. Lydia Woodyatt z College of Education, Psychology and Social Work, podkreśla, że proces wybaczenia sobie jest znacznie bardziej złożony niż zwykłe „puszczenie” sprawy.
– Wybaczenie sobie nie polega na tym, by po prostu iść dalej lub zapomnieć o tym, co się stało – mówi prof. Woodyatt. – Osoby, które potrafiły sobie wybaczyć, nadal od czasu do czasu myślały o tych wydarzeniach i czasem odczuwały wstyd czy winę, zwłaszcza gdy coś im o nich przypominało. Różnica polegała na tym, że emocje były znacznie mniej intensywne i rzadsze, a przeszłość nie kontrolowała już ich życia.
Grupa ta podejmowała także świadomy wysiłek, by skupić się na przyszłości, zaakceptować swoje ograniczenia (szczególnie w zakresie wiedzy, oceny czy kontroli w tamtym czasie) oraz ponownie połączyć się z własnymi wartościami.
W przeciwieństwie do tego, osoby, które uważały, że zawiodły kogoś bliskiego – np. dziecko, partnera czy przyjaciela – lub które same były ofiarami, najczęściej miały największy problem z „pójściem dalej”.
Prof. Woodyatt zaznacza, że to obala przekonanie, iż wybaczenie sobie dotyczy tylko osób, które bezsprzecznie zrobiły coś złego.
– Czasem potępienie siebie, poczucie winy i wstyd pojawiają się wtedy, gdy zło zostało wyrządzone nam lub gdy czujemy się szczególnie odpowiedzialni – nawet jeśli w rzeczywistości nie mogliśmy wpłynąć na wynik sytuacji – wyjaśnia. – Emocje są wskazówką, co nasz mózg potrzebuje rozwiązać, aby uwolnić się od samooskarżenia. W przypadku wstydu, winy i potępienia siebie chodzi o to, że mózg stara się przepracować tzw. uraz moralny – czyli głębokie naruszenie podstawowych potrzeb psychologicznych, takich jak poczucie sprawczości (np. możliwość wyboru, kontroli i autonomii) czy potrzeba przynależności (np. bycia akceptowanym członkiem grupy lub partnerem w relacji) oraz życia w zgodzie z tymi wartościami.
Badanie wykazało również, że wybaczenie sobie nie jest jednorazową decyzją, lecz procesem, który wymaga czasu, refleksji i często wsparcia innych osób.
Zdaniem prof. Woodyatt wnioski te są istotne dla specjalistów zdrowia psychicznego pracujących z osobami obciążonymi poczuciem winy i wstydu.
– Pomoc w wybaczeniu sobie nie polega na tym, by mówić komuś: „nie wstydź się, to nie twoja wina” – wyjaśnia. – Chodzi o to, by pomóc zrozumieć, skąd bierze się ten wstyd czy poczucie winy, i przepracować leżące u ich podstaw potrzeby psychologiczne, przechodząc od urazu moralnego do moralnej naprawy – czyli potwierdzenia poczucia sprawczości i tożsamości moralnej na przyszłość.
Kryminolożka i psycholożka dr Melissa de Vel-Palumbo podkreśla, że badanie dostarcza również cennych wskazówek dla kryminologów, pokazując, jak ludzie przetwarzają poczucie winy i odpowiedzialności – kluczowe elementy w zrozumieniu zachowań przestępczych i procesu resocjalizacji.
– W tym badaniu oparliśmy się na prawdziwych historiach ludzi, którzy wspominali bolesne doświadczenia, niekiedy sprzed wielu dekad – mówi dr de Vel-Palumbo z College of Business, Government and Law na Flinders University. – Dzięki temu uzyskaliśmy unikatowe spojrzenie na to, jak ludzie żyją z poczuciem winy, wstydu i samoobwiniania na przestrzeni lat.
Źródło: Self and Identity, What makes self-forgiveness so difficult (for some)? Understanding the lived experience of those stuck in self-condemnation
DOI: https://doi.org/10.1080/15298868.2025.2513878
