Dieta EAT–Lancet a stan odżywienia – dane z wieloletniej kohorty szwedzkiej

Powszechnie wiadomo, że dieta obfitująca w warzywa, produkty pełnoziarniste i rośliny strączkowe sprzyja zdrowiu. Nowe badanie przeprowadzone przez naukowców z Lund University pokazuje jednak coś więcej – osoby odżywiające się w sposób bardziej przyjazny dla klimatu osiągają parametry odżywcze lepsze, niż wcześniej zakładano.

Dieta EAT–Lancet to globalny model żywienia opracowany w celu jednoczesnej ochrony zdrowia człowieka i środowiska naturalnego. Opiera się głównie na produktach roślinnych, bogatych w pełne ziarna, rośliny strączkowe, owoce i warzywa, przy ograniczonym udziale produktów odzwierzęcych – zwłaszcza znacznie mniejszym spożyciu mięsa niż rekomendowane przez Swedish Food Agency.

Obawy o niedobory nie potwierdziły się

Jednym z głównych argumentów krytyków diet ograniczających mięso była możliwość zwiększonego ryzyka niedoborów pokarmowych. Jak podkreśla Anna Stubbendorff, doktorantka na Wydziale Medycznym Lund University i członkini Agenda 2030 Graduate School, wyniki badania nie potwierdziły tych obaw.

U większości osób stosujących się do zaleceń diety planetarnej stwierdzono prawidłowy stan odżywienia. Spożycie kluczowych witamin i składników mineralnych było porównywalne z osobami odżywiającymi się w sposób „typowy”, z większym udziałem produktów odzwierzęcych. Również wskaźniki biochemiczne oceniane w badaniach krwi nie wykazywały istotnych różnic.

Badacze sugerują, że jednym z możliwych mechanizmów może być adaptacyjna regulacja wchłaniania składników odżywczych – organizm zwiększa ich absorpcję w sytuacji niższej podaży.

Odnotowane różnice

W grupie osób stosujących dietę bardziej przyjazną klimatowi zaobserwowano dwa istotne odchylenia. Po pierwsze, wyższe stężenia folianów (kwasu foliowego), co uznano za wynik pozytywny i nieoczekiwany. Po drugie, nieznacznie wyższe ryzyko niedokrwistości z niedoboru żelaza wśród kobiet – 4,6% w porównaniu z 3,3% w grupie kontrolnej.

Choć różnica była niewielka, badaczka wskazuje na możliwość wzbogacania żywności w żelazo lub stosowania suplementacji w grupach ryzyka w celu optymalizacji parametrów hematologicznych.

Dane z wieloletniej obserwacji

Analizy oparto na danych z Malmö Diet and Cancer Study, obejmującym około 26 000 uczestników, których nawyki żywieniowe monitorowano przez kilka dekad. Badanie zostało opublikowane w The Lancet Planetary Health i stanowi część rozprawy doktorskiej pt. „Environmentally sustainable diets and human health – Nutritional adequacy, disease risk, and mortality”, obronionej 16 stycznia bieżącego roku.

Więcej pełnych ziaren, mniej mięsa

Pierwsza wersja diety EAT–Lancet została opublikowana w 2019 roku, co zbiegło się z rozpoczęciem pracy doktorskiej przez Annę Stubbendorff. Dieta ta połączyła dwa cele: zdrowie publiczne i zrównoważony rozwój środowiskowy, otwierając nowe pole badawcze dotyczące wpływu wzorców żywieniowych na chorobowość i śmiertelność.

Dotychczas w ramach rozprawy opublikowano pięć artykułów naukowych, a autorka współtworzyła dodatkowo 23 publikacje związane z tematyką żywienia i zdrowia.

Szwedzkie nawyki żywieniowe a klimat

W globalnym rankingu 156 państw pod względem wpływu diety na klimat Szwecja zajmuje 13. miejsce od końca, tuż za krajami tradycyjnie wysokiego spożycia mięsa, takimi jak USA i Nowa Zelandia. Przeciętne spożycie mięsa w Szwecji wynosi obecnie około 680 gramów tygodniowo na osobę.

Dla porównania, EAT–Lancet rekomenduje maksymalnie 90 gramów czerwonego mięsa tygodniowo, podczas gdy Nordic Nutrition Recommendations dopuszczają 350–400 gramów. Dodatkowo EAT–Lancet określa maksymalne spożycie nabiału na poziomie 250 gramów dziennie i drobiu 30 gramów dziennie – obszary, w których w Szwecji brak jest precyzyjnych limitów.

Związki między dietą a śmiertelnością

Wcześniejsze analizy w ramach rozprawy wykazały, że osoby najbardziej adherentne do diety EAT–Lancet miały o około 33% niższe względne ryzyko zgonu z powodu chorób sercowo-naczyniowych w porównaniu z osobami najmniej przestrzegającymi zaleceń. Całkowite względne ryzyko przedwczesnej śmierci było niższe o około 25%, a śmiertelność z powodu nowotworów zmniejszała się w podobnym stopniu.

Badania mają charakter obserwacyjny i wskazują na zależności, nie pozwalają jednak na ustalenie bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego.

Metodologia badań

W analizach wykorzystano trzy duże kohorty żywieniowe: Malmö Diet and Cancer Study (ok. 26 000 uczestników, obserwacja do 30 lat), Danish Diet, Cancer and Health study (ok. 52 000 uczestników) oraz Mexican Teacher’s Cohort (ok. 30 000 kobiet). Uczestnicy prowadzili dzienniczki żywieniowe, wypełniali kwestionariusze i uczestniczyli w wywiadach.

Stopień zgodności z dietą EAT–Lancet oceniano przy użyciu różnych indeksów dietetycznych. Analizowano zapadalność na choroby cywilizacyjne, takie jak cukrzyca typu 2 i choroby sercowo-naczyniowe, a także markery biochemiczne, w tym foliany, witaminę D, cynk, selen i hemoglobinę.

Niższe emisje, niższe ryzyko cukrzycy

W analizie obejmującej ocenę emisji gazów cieplarnianych w całym cyklu życia produktów spożywczych wykazano, że osoby generujące najwyższe emisje miały o 38% wyższe ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 w porównaniu z osobami o najniższych emisjach, nawet po uwzględnieniu czynników społecznych i stylu życia.

Produkcja żywności odpowiada globalnie za około jedną trzecią emisji gazów cieplarnianych, zużywa około 70% światowych zasobów słodkiej wody i stanowi główny czynnik utraty bioróżnorodności.

Źródło: The Lancet Planetary Health, Nutritional adequacy of the EAT-Lancet diet: a Swedish population-based cohort study
DOI: http://dx.doi.org/10.1016/j.lanplh.2025.101416